Giriş
Döyüş idmanında nəticəni saniyələr, kiçik texniki üstünlüklər və fiziki hazırlığın davamlılığı müəyyən edə bilər. Buna görə dopinq yoxlaması yalnız qayda pozuntularını üzə çıxarmaq üçün aparılmır. O, rəqiblərin bərabər şərtlərdə mübarizə aparmasına və nəticələrə ictimai etimadın qorunmasına xidmət edir.
Yoxlamanın aparılması idmançının təqsirli sayılması demək deyil. Dopinq yoxlaması zamanı nümunənin götürülməsindən intizam qərarının verilməsinədək sübutların keyfiyyəti, qaydaların düzgün tətbiqi və idmançının öz mövqeyini təqdim etmək imkanı qiymətləndirilməlidir.
Döyüş növlərində bu məsələ xüsusilə həssasdır. Cəza idmançının yarışlardan kənarda qalması ilə yanaşı, çəki dərəcəsindəki rəqabətə, rəqibinin hazırlığına və nəticələrin sonradan yenidən nəzərdən keçirilməsinə təsir edə bilər.
İdmançıların və tərəflərin mövqeləri
İdmançının mövqeyi adətən iki suala əsaslanır: qadağan olunmuş maddə orqanizmə necə daxil olub və idmançı qayda pozuntusuna görə nə dərəcədə məsuliyyət daşıyır? Bu suallar bir-biri ilə bağlıdır, amma eyni məsələ deyil. Dopinq yoxlaması zamanı maddənin aşkarlanması araşdırmanın başlanğıcıdır; qərar verilərkən hadisənin şəraiti və tətbiq olunan qaydalar da nəzərə alınmalıdır.
İdmançının komandası yalnız müdafiə mövqeyi qurmaqla kifayətlənməməlidir. Həkimlər, məşqçilər və nümayəndələr istifadə olunan preparatları və əlavələri, tibbi tövsiyələri, eləcə də müvafiq sənədləri vaxtında qeydə almağa kömək etməlidirlər. Sənədləşmə natamam olarsa, izahat doğru olsa belə, onu təsdiqləmək çətinləşə bilər.
Rəqiblər üçün dopinq yoxlamasının nəticəsi yarışın ədalətli keçirilib-keçirilmədiyi ilə birbaşa bağlıdır. Bununla belə, ictimai şübhə özlüyündə sübut deyil. Qərar verilməmişdən əvvəl idmançının nüfuzuna xələl gətirən məlumatlar yayıla bilər və sonradan bəraət alsa belə, dəymiş zərəri tam aradan qaldırmaq mümkün olmaya bilər.
Təşkilatçıların, federasiyaların və nəzarət qurumlarının da ayrı-ayrı məsuliyyətləri var. Qaydaların ardıcıl tətbiqi, nümunələrin bütövlüyünün qorunması və məlumatların məsuliyyətlə paylaşılması araşdırmanın gedişinə təsir edir. Prosedur aydın olmadıqda, mübahisə idman çərçivəsindən çıxaraq qurumlara olan etimad məsələsinə çevrilə bilər.
Çəki dərəcələri üzrə keçirilən yarışlarda bir idmançının müvəqqəti kənarlaşdırılması rəqiblərin hazırlığına, döyüş planlarına və hətta turnir cədvəlinə təsir edə bilər. Buna görə məsələni yalnız bir şəxsin intizam məsuliyyəti kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Nəticələr geniş dairəyə təsir etsə də, məsuliyyət hər bir idmançı üçün ayrıca və sübutlar əsasında müəyyənləşdirilməlidir.
Əsas amillər
İlk növbədə, analiz etibarlı olmalıdır. Nümunənin necə götürüldüyü, saxlandığı, daşındığı və yoxlandığı sonradan araşdırıla bilməlidir. Dopinq yoxlaması prosedurunda şübhə yarandıqda, nəticənin necə şərh ediləcəyi mübahisənin əsas mövzusuna çevrilə bilər. Dopinq yoxlamasının hər mərhələsi dəqiq sənədləşdirilməlidir.
İkinci amil antidopinq qaydalarının aydınlığıdır. İdmançı hansı maddələrin və hansı hallarda qadağan edildiyini öyrənə bilməlidir; ümumi xəbərdarlıq bunun üçün yetərli olmaya bilər. Dopinq yoxlaması ilə bağlı məlumat və prosedurlar idmançıya əvvəlcədən aydın şəkildə izah edilməlidir. Bununla yanaşı, qaydalardan xəbərsiz olduğunu bildirmək məsuliyyətdən azad olunmağa zəmanət vermir. Bu izahat işin digər faktları ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Üçüncü amil ədalətli dinlənilmə hüququdur. İdmançı dopinq yoxlamasının analiz nəticəsi ilə tanış olmaq, izahat və müvafiq sənədlər təqdim etmək, qərardan şikayət vermək imkanına malik olmalıdır. Bu imkanlar cəzanı yüngülləşdirmək üçün deyil, mümkün səhvləri üzə çıxarmaq və əsaslandırılmış qərar vermək üçündür.
Dördüncü amil cəzanın mütənasibliyidir. Eyni nəticə ilə bağlı bütün işlərdə eyni ağır qadağanın tətbiqi mütləq ədalətli qərar demək deyil. Fərqli qərarların isə aydın əsasları olmalıdır: pozuntunun xarakteri, sübutlar, şərait və qaydalarda göstərilən meyarlar bir-birinə uyğun gəlməlidir.
Diskvalifikasiya ilə müəyyən müddətə yarışlardan kənarlaşdırma arasındakı fərqi də aydın izah etmək vacibdir. Diskvalifikasiya konkret yarışın nəticəsinə birbaşa təsir edə bilər, müddətli qadağa isə idmançının müəyyən müddət yarışlarda iştirakını məhdudlaşdırır. Hansı tədbirin tətbiq ediləcəyini ehtimallar deyil, müvafiq qaydalar müəyyən edir.
Qərarın əsaslarını məxfilik tələblərini nəzərə alaraq aydın şəkildə açıqlamaq da vacibdir. Həddən artıq qısa məlumat çoxsaylı suallar yarada və sübuta yetirilməmiş ehtimalları gücləndirə bilər. Digər tərəfdən, idmançının şəxsi məlumatlarını lüzumsuz açıqlamaq ədalətli prosedur prinsipinə uyğun deyil. Şəffaflıqla məxfilik arasında tarazlıq qorunmalıdır.
Döyüşlə bağlı mümkün ssenari
Tutaq ki, vacib döyüşdən əvvəl idmançının dopinq analizində qadağan olunmuş maddələr kateqoriyasına aid ola biləcək bir maddə aşkarlanıb. Bu məlumat özlüyündə qayda pozuntusunu qəti şəkildə sübut etmir. Dopinq yoxlamasının növbəti mərhələləri analiz nəticəsinin təsdiqindən, nümunə ilə bağlı sənədlərdən və idmançının izahatından asılıdır.
Yarışa qədər məsələni tam araşdırmaq mümkün deyilsə, təşkilatçılar təhlükəsizliyi, rəqabətin ədalətliliyini və prosedur tələblərini birlikdə nəzərə almalıdırlar. İdmançının müvəqqəti kənarlaşdırılıb-kənarlaşdırılmaması real riskdən, qaydaların tələblərindən və mövcud sübutlardan asılıdır. Qərar yalnız media təzyiqinə əsaslanmamalıdır.
Araşdırma davam edərkən döyüşü dəyişdirmək, təxirə salmaq və ya başqa idmançı ilə əvəzləmək lazım gələ bilər. İstənilən seçim rəqibə birbaşa təsir edir: onun hazırlıq planı, çəki saxlama prosesi və psixoloji hazırlığı dəyişə bilər. Buna görə yarışın təşkili ilə bağlı qərar ayrıca izah edilməlidir.
Yekun mərhələdə qurumlar sübutları və tərəflərin izahatlarını qiymətləndirərək qayda pozuntusunun olub-olmadığına qərar verirlər. Pozuntu təsdiqlənərsə, cəzanın müddəti, qüvvəyə minmə tarixi və yarışın nəticələrinə təsiri dəqiq göstərilməlidir. Pozuntu sübuta yetirilməzsə, idmançı haqqında yayılan əsassız ehtimalları düzəltmək və məlumatları yeniləmək də məsuliyyətin bir hissəsidir.
Bu ssenaridən çıxan əsas nəticə budur: idmanla bağlı qərar yalnız laboratoriya nəticəsinə əsaslana bilməz. Analiz, qaydalar, dinlənilmə hüququ, əvəzləmə tədbirləri və ictimaiyyətlə ünsiyyət vahid prosesin hissələridir. Bu hissələrdən biri zəif olarsa, düzgün qərarın qanuniliyi və ictimaiyyət tərəfindən qəbul edilməsi də sual altında qala bilər.
Nəticə
Dopinqə qarşı mübarizənin effektivliyini yalnız aparılan yoxlamaların və tətbiq edilən qadağaların sayı ilə ölçmək olmaz. Dopinq yoxlamasının müntəzəm aparılması, qaydaların aydın olması, sübutların yoxlanıla bilməsi və qərarlardan şikayət vermək imkanının mövcudluğu ədalətli sistemin əsas şərtləridir. Bu prinsiplər həm idmançının hüquqlarını qoruyur, həm də təmiz rəqabəti dəstəkləyir.
Döyüş idmanında intizam qərarlarının ciddi nəticələri ola bilər: karyeranın dayanması, planlaşdırılan döyüşün baş tutmaması və nəticələrin dəyişdirilməsi. Buna görə idmançıya tətbiq olunan sanksiya — idmançı sanksiyası — əvvəlcədən müəyyən edilmiş qaydalara, yetərli sübutlara və şəraitə uyğun məsuliyyətə əsaslanmalıdır.
Məqsəd idmançını hər hansı bir qiymətə cəzalandırmaq və ya nüfuzlu şəxsi qorumaq deyil. Məqsəd heç kimin qaydalardan üstün olmadığı, lakin heç kimin sübutsuz ittiham edilmədiyi bir sistem yaratmaqdır. Bu tarazlıq qorunduqda, təkcə bir döyüşün nəticəsinə deyil, bütövlükdə döyüş idmanına olan etimad da möhkəmlənir.
